Cách đây mấy nghìn năm, Aristote đã nói, đại ý: “Bắt chước là bản năng của người từ tấm bé. Ở điểm này, con người tự phân biệt mình với các sinh vật khác, nhờ ở cái khả năng bắt chước rất phát triển của mình”. Chữ như là một chữ làm ra xã hội. Quyển sách viết về Nguyễn Văn Trỗi lấy tiêu đề là SỐNG NHƯ ANH. Vấn đề là phải sống như người mà cũng phải sống như mình.
Giuy-li-ét sắp xếp các thời kỳ hồn nhiên, dụng ý, công thức tuần tự trước sau như vậy là khá đúng. Nhưng điều này cũng đúng: là ba lối diễn tả trên kia vừa tuần tự lại cũng vừa đồng thời cùng một lúc. Cuộc sống gồm đủ các yếu tố, không thể thiếu yếu tố nào, dù đa lượng, dù vi lượng.
Tôi đã thấy một em bé 8 tuổi diễn tả, sáng tác hoàn toàn theo lối như người khác, nghĩa là bắt chước. Nghe người ta làm thơ chữ Hán, em cũng làm:
Lục thiên nhĩ thổ đào như tuyết Ngũ hầu phú nữ thái lan tiên
Câu thơ hoàn toàn vô nghĩa, vì em có biết chữ Hán nào đâu, em chơi trò chơi người lớn thế thôi. Nhưng đồng thời, em cũng diễn tả khá hồn nhiên, tùy hứng:
Bé ngoan ăn hành cho béo Tí tẹo lại khóc oe oe Toe toe thằng Cu đang thổi Cái chổi đang quét trong nhà Bà già đang ngồi đun bếp Nếp nếp cái áo gấp rồi Bồi hổi bé ra ngoài cổng
Bổng bổng cái con chuồn chuồn Luồn luồn hai tay bắt lấy Cấy mạ ở tận ngoài đồng Hồng hồng ông già mặt đỏ…
Thế nhưng ai bảo ở bài hồn nhiên đầy sáng tạo, gọi mặt trời là ông già mặt đỏ này không có bắt chước? Bắt chước cái khuôn, cái công thức 6 chữ có sẵn, dựa vào đó, em trút cảm xúc của mình. Cũng vậy, ở hai câu chữ Hán giả mạo, bắt chước kia, em gái nhỏ có dụng ý. Em đã đưa các cô Thái, cô Đào, cô Tuyết, cô Lan là tên các cô trong cơ quan vào hai câu thơ ấy. Ra-gia- dét-la-va tìm ra ba loại thi sĩ chứ không phải một loại thi sĩ. Aristote tìm ra cho thơ hai nguồn gốc chứ không phải một: nguồn “khả năng bắt chước” và nguồn “thích viết điệu hài hòa” của nhân loại.
Như vậy, trong một bài thơ không phải chỉ có một yếu tố hồn nhiên hay dụng ý, hay công thức, mà là ba yếu tố đồng thời có mặt, xung đột, hỗn hợp, bổ sung nhau. Điều khiển thế nào đó thì lửa đun sôi nước, và điều khiển thế nào thì nước làm tắt lửa.
Nhiệm vụ của trẻ em là phải lớn lên, trở thành người lớn. Lớn tức là rời khỏi tuổi nhỏ tùy hứng, hồn nhiên, có thể tự do gọi ông nội bằng thằng, và được ông nội ôm hôn, để vào cái tuổi có cả một bộ luật phải theo, đi thưa, về trình, trưa ngủ phải nhắm mắt, trước khi ăn phải rửa tay, phải làm như thế này, không được làm như thế khác.
Cách đây mấy nghìn năm, Aristote đã nói, đại ý: “Bắt chước là bản năng của người từ tấm bé. Ở điểm này, con người tự phân biệt mình với các sinh vật khác, nhờ ở cái khả năng bắt chước rất phát triển của mình”. Chữ như là một chữ làm ra xã hội. Quyển sách viết về Nguyễn Văn Trỗi lấy tiêu đề là SỐNG NHƯ ANH. Vấn đề là phải sống như người mà cũng phải sống như mình.
Giuy-li-ét sắp xếp các thời kỳ hồn nhiên, dụng ý, công thức tuần tự trước sau như vậy là khá đúng. Nhưng điều này cũng đúng: là ba lối diễn tả trên kia vừa tuần tự lại cũng vừa đồng thời cùng một lúc. Cuộc sống gồm đủ các yếu tố, không thể thiếu yếu tố nào, dù đa lượng, dù vi lượng.
Tôi đã thấy một em bé 8 tuổi diễn tả, sáng tác hoàn toàn theo lối như người khác, nghĩa là bắt chước. Nghe người ta làm thơ chữ Hán, em cũng làm:
Lục thiên nhĩ thổ đào như tuyết Ngũ hầu phú nữ thái lan tiên
Câu thơ hoàn toàn vô nghĩa, vì em có biết chữ Hán nào đâu, em chơi trò chơi người lớn thế thôi. Nhưng đồng thời, em cũng diễn tả khá hồn nhiên, tùy hứng:
Bé ngoan ăn hành cho béo Tí tẹo lại khóc oe oe Toe toe thằng Cu đang thổi Cái chổi đang quét trong nhà Bà già đang ngồi đun bếp Nếp nếp cái áo gấp rồi Bồi hổi bé ra ngoài cổng
Bổng bổng cái con chuồn chuồn Luồn luồn hai tay bắt lấy Cấy mạ ở tận ngoài đồng Hồng hồng ông già mặt đỏ…
Thế nhưng ai bảo ở bài hồn nhiên đầy sáng tạo, gọi mặt trời là ông già mặt đỏ này không có bắt chước? Bắt chước cái khuôn, cái công thức 6 chữ có sẵn, dựa vào đó, em trút cảm xúc của mình. Cũng vậy, ở hai câu chữ Hán giả mạo, bắt chước kia, em gái nhỏ có dụng ý. Em đã đưa các cô Thái, cô Đào, cô Tuyết, cô Lan là tên các cô trong cơ quan vào hai câu thơ ấy. Ra-gia- dét-la-va tìm ra ba loại thi sĩ chứ không phải một loại thi sĩ. Aristote tìm ra cho thơ hai nguồn gốc chứ không phải một: nguồn “khả năng bắt chước” và nguồn “thích viết điệu hài hòa” của nhân loại.
Như vậy, trong một bài thơ không phải chỉ có một yếu tố hồn nhiên hay dụng ý, hay công thức, mà là ba yếu tố đồng thời có mặt, xung đột, hỗn hợp, bổ sung nhau. Điều khiển thế nào đó thì lửa đun sôi nước, và điều khiển thế nào thì nước làm tắt lửa.
Nhiệm vụ của trẻ em là phải lớn lên, trở thành người lớn. Lớn tức là rời khỏi tuổi nhỏ tùy hứng, hồn nhiên, có thể tự do gọi ông nội bằng thằng, và được ông nội ôm hôn, để vào cái tuổi có cả một bộ luật phải theo, đi thưa, về trình, trưa ngủ phải nhắm mắt, trước khi ăn phải rửa tay, phải làm như thế này, không được làm như thế khác.
