Có vô vàn nguyên nhân tổng hợp lại để làm con người từ hồn nhiên đi đến công thức. Tôi thử kể vài nguyên nhân nổi bật nhất: lười, chẳng hạn. Trong làm thơ, viết văn, lười tìm tòi, lười động não, bạ cái gì đến trong đầu là viết cái ấy, và những cái dễ đến nhất là các chữ, các hình công thức có sẵn mà mọi người đã dùng mòn. Tả lúa ư, thì lúa vàng rực rỡ. Tả ngói à? Là mái ngói đỏ tươi. Tả huy hiệu Đoàn ư? Thế tất là huy hiệu Đoàn phải lấp lánh… Nhưng đằng sau cái lười tìm ý, tìm hình, tìm chữ ấy là một sự lười to lớn hơn. Lười tìm xem “mình là ai?” Trong công việc hướng nghiệp hiện nay, chính việc tìm ấy là việc đầu tiên. Thầy giáo tìm. Học sinh tự tìm. Trong dàn nhạc, mình là cái trống, hay cây đàn, và đó là đàn dương cầm, vĩ cầm hay đàn nguyệt, phải tìm cho rõ.
Nguyên nhân khác làm cho người ta dễ công thức là thiếu óc tưởng tượng. Người ta không muốn nghĩ ra cái gì khác những cái đã có, thậm chí đã cũ mòn. Nhờ tưởng tượng, cái anh đã tìm, tôi tìm thêm nữa. Anh viết: “Cầu bao nhiêu nhịp, em thương mình bấy nhiêu”. Tôi sẽ viết khác: “Đình bao nhiêu ngói, thương mình bấy nhiêu”. Và người thứ ba có khác tí nữa: “Mái bao nhiêu lạt, thương bà bấy nhiêu”. Người thứ ba chê các câu trên là chỉ vì tình cảm với các vật bất động. Anh ta muôn tả trong thể động chứ không phải thể tĩnh. Và anh ta viết: “Sóng bao nhiêu gợn, dạ em sầu bấy nhiêu”. Hay hơn, Apollinae đã viết: “Người thứ nhất ví phụ nữ với hoa hồng, đấy là một tài năng. Người thứ hai lại ví thế, đó là thằng ngốc…”
Tưởng tượng giúp chống công thức trong thơ, và tưởng tượng cũng giúp chống công thức trong đời. Để phá cái công thức “con người phải bóc lột con người” đã vạn năm, Marx – Engels đã tưởng tượng ra cái xã hội xã hội chủ nghĩa, “con người giúp đỡ con người”, bây giờ nó là thực sự vĩ đại.
Có người nhầm tưởng tượng với văn vẻ, văn hoa. Và họ ngỡ chống các chữ rỗng không, sáo mòn, khô khan nghe như “khẩu hiệu” bằng các từ ướt át, mượt mà, bóng bẩy. Có khá bài văn được giải của các em bị nhiễm cái bệnh văn vẻ – văn hoa này. Thậm chí có ông giáo còn tập cho các em có dáng suy nghĩ, trầm ngâm, cắn bút, mơ màng làm ra vẻ văn nghệ sĩ, ngỡ thế mới là chống công thức. Đâu có phải! Gần đây, trong một cuộc phỏng vấn các cháu, thấy giới thiệu một câu hỏi: “Nhìn biển cả bao la, cháu nghĩ điều gì?” Và một câu trả lời duy nhất: “Đến tình thương của mẹ”.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: tho tre em
