Không kể những bài thơ quá ngắn (chỉ có hai hay bốn câu), còn thường thường thì một bài thơ gồm có nhiều đoạn, một đoạn gồm có nhiều câu và một câu gồm có nhiều chữ, vân vân… Nói ngược lại như: nhiều chữ làm ra một câu, nhiều câu làm ra một đoạn, nhiều đoạn làm ra một bài, cũng rất cần thiết. Vì có khi có bạn ghép nhiều chữ lại nhưng không thành câu – “bất thành cú” như người ta nói – ghép nhiều câu lại nhưng mỗi câu đi một hướng không thành đoạn, cuối cùng đoạn nọ nối đoạn kia thực đấy nhưng không dính líu ăn nhập gì với nhau nên chẳng dựng nên được một bài.
Một và nhiều là hai vấn đề rất dính với nhau trong thơ, trong văn học, nói mặt này phải nhớ đến mặt kia.
Chữ
Chứ, từ là đơn vị thấp nhất, bé nhất trong bài thơ, bài văn. Thế nhưng không được coi thường nó. Thiếu một chữ, sai một từ có khi hỏng cả bài.
Sống ở dương gian đánh chén nhè
Chết về âm phủ cắp kè kè
Diêm vương phán hỏi rằng chi đó?
– Be!
Đó là bài thơ yết hậu của Phạm Thái (1777-1813) tả anh say. Be hay ve hay chai là cái thứ giết anh nghiện rượu. Nhưng nếu bây giờ các cháu đổi chữ be ra chữ chai hoặc bỏ chữ be đi thì các cháu giết chết bài thơ. Thơ yết hậu thì một cha ở câu thứ tu là bằng cả một câu. Thiếu chữ đó, bài thơ sụp đổ. Chữ ấy lại phải vần với chữ cuối của hai câu đầu. Ở trên là nhè, là kè, vần e, thì ở dưới phải be, ve, cũng vần e, chứ nếu đổi qua chai, vần ai thì lại không phải là thơ nữa.
Một bài văn xuôi thường có một ngàn chữ trở lên. Bài thơ thường chỉ dăm, bảy chục chữ. Vì ít như vậy nên từng chữ viết phải thận trọng. Ở thơ, vị trí chữ quan trọng hơn ở văn xuôi. Do đó có nhiều nhà văn tập làm thơ để rèn luyện chữ của mình.
Chú nhớ bác Tô Hoài là nhà văn viết văn xuôi, nhưng rất thích mấy câu thơ sau đây của Nguyễn Huy Tự (1743-1790), tác giả Hoa Tiên, sinh cách ta hại thế kỷ. Bài thơ tả liễu, ngày nào mới trồng bên vũng mà nay đã lớn:
Nhớ ngày nào liễu mới giâm
Le te trên vũng đã tầm ngang vai
Chợt đâu bóng cả, cành dài
Đa sương đa khói đa vài năm nay.
Le te trên vũng đã tầm ngang vai
Chợt đâu bóng cả, cành dài
Đa sương đa khói đa vài năm nay.
