Trở lại vân đề thơ, hãy lấy một câu:
Qua cầu dừng bước trên cầu,
Cầu bao nhiêu nhịp, dạ em sầu bấy nhiêu.
Biết bao nhiêu câu khác giống với câu ấy:
Qua đình ngả nón trên đình,
Đình bao nhiêu ngói, thương mình bấy nhiêu.
Hay:
Nằm trên luộc lạt mái nhà,
Mái bao nhiêu lạt, thương bà bấy nhiêu.
Rồi:
Chiều chiều bước xuống ghe buôn,
Sóng bao nhiêu gọn, dạ em buồn bấy nhiêu.
Các câu giống nhau ư? Không, các câu rất khác nhau đấy! Hay đúng hơn: vừa giống vừa khác, vừa nói một ý chung, vừa có những nét hay riêng.
Tôi đưa ví dụ này ra để cho chúng ta đừng quá khiếp sợ trước cái sức mạnh áp đảo của công thức. Tự nó, các vật vừa đều giống nhau vừa muốn khác nhau. Người ta, ngoài chữ ký, còn điểm chỉ các ngón tay, bởi vì hàng chục triệu ngón tay chả dấu ngón nào giống dấu ngón nào. Công an hay dùng một loại chó gọi là “cảnh khuyển” để bắt bọn gian, dựa trên khả năng loại chó này có thể phân biệt hơi người. Và quả thật hàng chục chục triệu người, chả hơi ai giống hơi ai cả. Tâm tính con người còn phức tạp hơn.
Thậm chí hai đứa trẻ sinh đôi giống nhau như một, giống đến có thể làm bố mẹ lầm, vẫn có khác nhau về tâm tính. Thầy giáo hướng nghiệp khi theo dõi hai em này không thể chỉ căn cứ hai em cùng một gia đình, một giai cấp, một hoàn cảnh giáo dục, liền chọn hai em một nghề nghiệp giống nhau. Trong khi bày cho các em làm thơ, chúng ta có chú ý điểm này chăng? Chúng ta chống công thức chủ nghĩa nhưng phải biết quý cái công thức. Cũng như vậy, chúng ta chống cá nhân chủ nghĩa, nhưng cái cá nhân, cá tính, bản lĩnh, bản sắc từng em, thì phải hết sức bảo vệ và trau dồi. Cái chung giàu lên nhờ vô vàn cái riêng đa dạng ấy.
Nhưng vì sao mà người ta đánh mất cái hồn nhiên, đánh mất bản sắc, rơi vào công thức chủ nghĩa nhỉ? Đâu có phải vì trong các lối diễn tả, có một lối diễn tả công thức. Đâu có phải vì con người cần thích nghi với xã hội, cần làm theo các công thức của chung quanh, cần giống với chung quanh. Nhìn lại các người tài năng, các vĩ nhân, có phải là những người có bản lĩnh riêng, cá tính riêng lỗi lạc hơn ai cả, trộn không lẫn, nhưng cũng lại có tính xã hội hơn ai cả, được xã hội xem như hình ảnh của chính mình, đưa thành thần tượng.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: thơ trẻ em
